Dlaczego Mikołajki obchodzimy 6 grudnia, a nie w wigilię Bożego Narodzenia
Polskie dzieci wiedzą, że 6 grudnia zaglądają pod poduszkę, a nie pod choinkę. Skąd akurat ta data? Chodzi o historycznego biskupa Miry, który żył na przełomie III i IV wieku na terenie dzisiejszej Turcji. Kościół katolicki ustanowił wspomnienie świętego Mikołaja w dniu jego śmierci, czyli właśnie 6 grudnia. Według legend biskup słynął z hojności - najbardziej znana historia mówi, że podrzucił przez okno sakiewki ze złotem trzem córkom, ratując je przed sprzedaniem w niewolę. W tradycji chrześcijańskiej ten dzień jest świętem patronalnym, a wręczanie prezentów nawiązuje do cichej pomocy, jaką niósł.
Współczesny wizerunek Mikołaja w czerwonym kubraku i z saniami zaprzężonymi w renifery to efekt wielowiekowej ewolucji. Choć kampania Coca-Coli spopularyzowała go w XX wieku, nie wymyśliła go od zera. Zanim Santa Claus zadomowił się w Polsce, w Europie funkcjonowały lokalne wersje. W Holandii wciąż czeka się na Sinterklaasa przybywającego statkiem z Hiszpanii, we Francji na Père Noëla, a w Rosji na Dziadka Mroza odwiedzającego dzieci w sylwestra. Co ciekawe, w Polsce przed wiekami to właśnie 6 grudnia był dniem wręczania prezentów, a nie wigilia. Dopiero w XIX wieku, pod wpływem zaborców i mody na choinkę, zwyczaj przeniósł się na wieczór wigilijny, łącząc się z historią wizyty Trzech Króli.
W efekcie mamy dwa odrębne święta, które często mylą się nawet dorosłym. 6 grudnia to tradycyjne mikołajki - biskup Miry sprawdza, czy dzieci były grzeczne, a w zamian za listy wrzuca do butów, pod poduszki lub do skarpet drobne upominki. Boże Narodzenie to czas narodzin Jezusa, a prezenty pod choinką symbolicznie nawiązują do darów od Trzech Króli. Współcześnie, zwłaszcza w domach kładących nacisk na katolicką tradycję, stara się rozdzielać te dwa wydarzenia, by święty Mikołaj nie przyćmił istoty świąt. Dla dzieci to podwójna radość - najpierw 6 grudnia sprawdzają, czy w butach nie ma czekolady, a potem odliczają dni do wigilii, czekając na te większe prezenty.
Kim naprawdę był biskup z Miry i dlaczego został świętym od prezentów
Wyobrażamy go sobie jako starszego pana w czerwonym kubraku, pędzącego saniami zaprzężonymi w renifery. Zanim Coca-Cola w latach 30. XX wieku ujednoliciła jego wizerunek, a Moore napisał wiersz o zaprzęgu, święty Mikołaj był prawdziwym człowiekiem - biskupem Miry w Licji, czyli dzisiejszej Turcji. Żył na przełomie III i IV wieku i zasłynął nie z rozdawania zabawek, ale z dyskretnej pomocy najbiedniejszym. Jedna z legend mówi, że podrzucił worek złota trzem ubogim siostrom, by miały posag. Stąd wziął się zwyczaj wręczania prezentów nocą, po kryjomu.
Postać biskupa z Miry szybko obrosła lokalnymi wariacjami. W Holandii przyjeżdża jako Sinterklaas parowcem z Hiszpanii, we Francji to Père Noël, a w Rosji - Dziadek Mróz, który przynosi prezenty w styczniu. W Polsce mikołajki obchodzimy 6 grudnia, czyli w dzień śmierci świętego, co w Kościele katolickim jest dniem jego wspomnienia. To właśnie ta data, a nie Boże Narodzenie, jest pierwotnym świętem świętego Mikołaja.
Wizerunek brodatego starca z workiem na plecach to stosunkowo nowy wynalazek. Przez wieki Mikołaj był przedstawiany jako surowy biskup w szatach liturgicznych, z pastorałem i mitrą. Dopiero w XIX wieku, głównie w Ameryce, zaczęto go łączyć z bożonarodzeniowym rozdawaniem prezentów, a w końcu z reklamą napoju gazowanego. Dziś, gdy dzieci piszą listy do Rovaniemi w Finlandii, mało kto pamięta, że pierwowzór Santa Clausa był biskupem, który nie sprawdzał listy grzecznych i niegrzecznych, tylko po prostu pomagał potrzebującym. I robił to bez rozgłosu, co w epoce social mediów wydaje się niemal równie niezwykłe jak lot saniami.
Skarpeta na kominku to nie przypadek - skąd wziął się ten zwyczaj
Mikołajki w Polsce kojarzą się przede wszystkim z drobnymi prezentami, słodyczami i wieszaniem skarpet. Skąd pomysł, żeby pakować upominki właśnie w skarpetę, a nie na przykład pod poduszkę? Odpowiedź sięga znacznie dalej niż tradycja świętego Mikołaja z Miry Licji, bo łączy w sobie kilka legend i praktycznych zwyczajów z różnych zakątków Europy.
Najpopularniejsza historia opowiada o biednym ojcu trzech córek, który nie miał pieniędzy na posag. Święty Mikołaj postanowił pomóc anonimowo. Wrzucił przez okno woreczek ze złotem, który wylądował w skarpecie suszącej się przy kominku. I tak według legendy narodził się zwyczaj wkładania prezentów do skarpet. W Holandii, skąd wywodzi się Sinterklaas, dzieci zostawiają buty, a święty Mikołaj wkłada do nich słodycze. W innych krajach, jak Francja czy Rosja, gdzie funkcjonuje Dziadek Mróz, skarpety też stały się nośnikiem drobnych upominków. W Polsce tradycja przyjęła się na dobre dopiero w XX wieku, ale dziś wieszanie skarpet na kominku to jeden z najważniejszych elementów mikołajkowego wystroju.
Warto wspomnieć, że wizerunek świętego Mikołaja z czerwonym płaszczem, reniferami i saniami spopularyzowała na całym świecie Coca-Cola w latach 30. XX wieku, ale to nie ona wymyśliła skarpetę. Amerykański Santa Claus, narysowany przez Haddona Sundbloma, tylko przejął istniejący już zwyczaj. W Finlandii, w Rovaniemi, gdzie oficjalnie mieszka święty Mikołaj, skarpety też mają swoje stałe miejsce. Co ciekawe, w krajach takich jak Rosja czy Białoruś skarpety na prezenty są popularne, ale często zastępuje się je butami lub specjalnymi woreczkami. W Polsce natomiast, obok skarpet, dzieci piszą listy do świętego Mikołaja, a grzeczne maluchy mogą liczyć na podarunki już 6 grudnia.
W których krajach Mikołaj przychodzi z pomocnikiem, który karze niegrzeczne dzieci
Znamy Mikołaja jako samotnego starszego pana z workiem prezentów. Ale w wielu krajach Święty Mikołaj nie działa w pojedynkę - towarzyszy mu postać, która ma dyscyplinować niegrzeczne dzieci. W Holandii i Belgii, gdzie Święty Mikołaj nazywa się Sinterklaas, pojawia się Czarny Piotruś (Zwarte Piet), który pomaga rozdawać prezenty, ale też straszy dzieci, które nie słuchały rodziców. Z kolei we Francji 6 grudnia, w dniu świętego Mikołaja, można spotkać Père Fouettard - postać w ciemnym płaszczu z rózgą, która według legendy karze niegrzeczne dzieci, podczas gdy sam Mikołaj nagradza grzeczne.
Jeszcze ostrzejszy system kontroli funkcjonuje w krajach niemieckojęzycznych. Mikołajowi towarzyszy Krampus - pół człowiek, pół koza, który w Austrii, Bawarii i Czechach pojawia się w wigilię mikołajek. Zamiast prezentów przynosi rózgi, a w skrajnych przypadkach porywa niegrzeczne dzieci do swojego worka. W przeciwieństwie do łagodnego wizerunku Świętego Mikołaja z reklam Coca-Coli, Krampus to postać, która ma budzić respekt. W niektórych regionach Alp organizuje się parady Krampusów, gdzie dorośli przebierają się za te demoniczne stwory i biegają za dziećmi.
Najbardziej znany pomocnik karzący pochodzi jednak z Rosji i krajów byłego ZSRR. Dziadek Mróz (Ded Moroz) przychodzi w sylwestra, ale jego towarzyszką jest Śnieżynka (Sneguroczka), która pomaga rozdawać prezenty. Co ciekawe, w Rosji nie ma tradycji karania niegrzecznych dzieci - Dziadek Mróz i tak zostawia prezenty pod choinką. To pokazuje, jak bardzo różne mogą być interpretacje tej samej tradycji. W Finlandii, w Rovaniemi, Święty Mikołaj jest już całkowicie samodzielny - nie potrzebuje pomocnika do karania, bo według fińskiej tradycji wszystkie dzieci są grzeczne, a prezenty trafiają do każdego.
Ile reniferów naprawdę ciągnie sanie i które z nich są samicami
Zanim na dobre zadomowił się w czerwonym kubraczku od Coca-Coli, święty Mikołaj był biskupem Miry w dzisiejszej Turcji. Dziś wyobrażamy go sobie z saniami zaprzężonymi w osiem reniferów, ale ta konkretna liczba to zasługa wiersza z 1823 roku. Clement Clarke Moore, autor „A Visit from St. Nicholas”, wymyślił wtedy Dashera, Dancera, Prance’a, Vixena, Cometa, Cupida, Donnera i Blitzena. Dopiero w piosence z 1939 roku dołączył do nich Rudolf z czerwonym nosem, ale Moore ustawił standard - osiem zaprzęgów zamiast jednego czy dwóch.
Mało kto zdaje sobie sprawę, że według biologii reniferów większość tych imion może należeć do samic. Samce reniferów zrzucają poroże już w listopadzie, przed okresem godowym, podczas gdy samice noszą je przez całą zimę. Jeśli więc na obrazkach święty Mikołaj jedzie w Wigilię, a renifery mają jeszcze poroże, to znaczy, że w zaprzęgu stoją wyłącznie panie. Donner, Blitzen i reszta to w praktyce raczej Dona, Blitzy i spółka. Co więcej, samice reniferów są mniejsze i zwinniejsze od samców, więc lepiej nadają się do precyzyjnych manewrów między dachami domów.
W Polsce tradycja reniferów w ogóle nie istniała, dopóki nie przywędrowała z amerykańskich filmów i reklam. Nasi dziadkowie znali przede wszystkim świętego Mikołaja jako biskupa Miry Licji, który w nocy z 5 na 6 grudnia przynosił grzecznym dzieciom prezenty, a niegrzecznym rózgę. Wizerunek z saniami i reniferami to import z kultury anglosaskiej, podobnie jak listy do świętego Mikołaja wysyłane na pocztę w Rovaniemi w Finlandii. Co ciekawe, w Rosji odpowiednikiem tej postaci jest Dziadek Mróz, który podróżuje nie reniferami, ale saniami ciągniętymi przez trzy konie. Różnica w liczbie zaprzęgów jest spora, a każda kultura ma własne wyobrażenie o świątecznym transporcie.
Dziś, gdy dzieci piszą listy z prośbami o konkretne prezenty, rzadko zastanawiają się nad płcią reniferów czy pochodzeniem legendy. A szkoda, bo to właśnie te szczegóły - od biskupa Miry przez holenderskiego Sinterklaasa po reklamę Coca-Coli z 1931 roku - składają się na postać, która łączy w sobie elementy różnych tradycji. Jeśli następnym razem zobaczysz obrazek świętego Mikołaja z porożem na reniferach, możesz z czystym sumieniem powiedzieć dzieciom, że saniami kieruje ekipa sprawnych samic. I że to całkiem logiczne, bo przecież to one mają w grudniu najwięcej energii do latania po dachach.
